Χρόνος, Μνήμη, Φωτογραφία
Το aspromavro έχει τη χαρά να προδημοσιεύει απόσπασμα του νέου βιβλίου του Δασκάλου Φωτογραφίας Δαμιανού Μωραϊτη. Mε την υποστήρηξη της Βιβλιοθήκης Λιβαδειάς και των Φίλων της Βιβλιοθήκης Λιβαδειάς.
Πρόλογος συγγραφέα
Η ανθρώπινη ανάγκη διατήρησης του χρόνου
Από την πρώτη στιγμή που ο άνθρωπος συνειδητοποίησε τη φθορά, προσπάθησε να αντισταθεί στη λήθη. Γιατί ο άνθρωπος θέλει να θυμάται και πάντοτε προσπαθούσε να κρατήσει κάτι από τον χρόνο που περνά. Οι πρώτες ζωγραφιές στους τοίχους των σπηλαίων, οι μύθοι, οι τελετουργίες, οι αφηγήσεις, τα μνημεία, μέχρι και οι σύγχρονες φωτογραφίες στα κινητά τηλέφωνα, δείχνουν μια βαθιά ανάγκη να διατηρηθούν στιγμές, πρόσωπα και εμπειρίες, πριν χαθούν μέσα στη φθορά του χρόνου.
Αυτοί υπήρξαν μερικοί τρόποι διατήρησης του χρόνου. Προσπάθειες δηλαδή να διασωθεί κάτι από αυτό που αδιάκοπα χάνεται. Η μνήμη γεννήθηκε ακριβώς μέσα από αυτήν την ανάγκη: να παραμείνει ζωντανό ό,τι έχει παρέλθει.
Η μνήμη είναι ο τρόπος με τον οποίο δίνουμε συνέχεια στη ζωή μας. Μέσα από αυτήν θυμόμαστε ανθρώπους που έφυγαν, τόπους που άλλαξαν, στιγμές που δεν θα επαναληφθούν ποτέ ξανά.
Όμως η μνήμη δεν είναι πάντα καθαρή ή ακριβής. Συχνά αλλάζει μαζί μας, γεμίζει συναισθήματα, ξεχνά λεπτομέρειες και κρατά μόνο ό,τι θεωρεί σημαντικό. Η φωτογραφία εμφανίστηκε σαν μια προσπάθεια να σταματήσει για λίγο αυτή η απώλεια. Μια εικόνα μπορεί να κρατήσει ένα βλέμμα, ένα φως, μια στιγμή ζωής.
Γι’ αυτό οι φωτογραφίες μάς συγκινούν τόσο έντονα. Γιατί κουβαλούν μέσα τους κάτι που υπήρξε πραγματικά. Επίσης η μνήμη δεν είναι ποτέ ουδέτερη.
Δεν διατηρεί το παρελθόν αυτούσιο, αλλά το ανασυνθέτει, το ερμηνεύει, το μετασχηματίζει μέσα από το συναίσθημα, την εμπειρία και τη συλλογική συνείδηση. Η φωτογραφία κατέχει μια ιδιαίτερη θέση μέσα σε αυτή τη διαδικασία.
Από την εμφάνισή της, θεωρήθηκε το κατεξοχήν μέσο αποτύπωσης της πραγματικότητας. Ένα ίχνος του κόσμου που μπορούσε να επιβιώσει από τον χρόνο. Αλλά η φωτογραφία δεν είναι απλώς τεκμήριο είναι και μια σύνθετη μορφή μνήμης.
Κάθε εικόνα φέρει μέσα της την παρουσία και την απουσία ταυτόχρονα. Αποδεικνύει ότι κάτι υπήρξε, ενώ συγχρόνως υπενθυμίζει ότι έχει ήδη χαθεί. Το παρόν «πόνημα» επιχειρεί να διερευνήσει αυτήν ακριβώς τη σχέση ανάμεσα στον χρόνο, στη φωτογραφία, στη μνήμη, ατομική και συλλογική.
Να εξετάσει τον τρόπο που η φωτογραφία μετατρέπει τη ροή της εμπειρίας σε εικόνα. Πώς η μνήμη ενεργοποιείται μέσα από το βλέμμα και πώς οι κοινωνίες διαμορφώνουν την ιστορική τους συνείδηση μέσα από φωτογραφικά ίχνη. Προσπαθεί να δείξει πώς οι εικόνες δεν καταγράφουν μόνο τον κόσμο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε, αισθανόμαστε και κατανοούμε την ιστορία μας, τόσο ως άτομα όσο και ως κοινωνία.
Είναι ένας στοχασμός που επιχειρεί να συνδέσει τον χρόνο με τη φωτογραφία και τη μνήμη.
Δαμιανός Μωραΐτης
Εισαγωγή
Η φωτογραφία ως τομή ανάμεσα στην εμπειρία και τη μνήμη
Η φωτογραφία είναι ίσως το πιο παράδοξο μέσο αναπαράστασης που δημιούργησε ο άνθρωπος. Γεννημένη από το φως και τον χρόνο, λειτουργεί ταυτόχρονα ως καταγραφή του πραγματικού και ως εμπειρία απώλειας. Κάθε φωτογραφία είναι μια στιγμή που υπήρξε και δεν υπάρχει πια. Από τη μία πλευρά δείχνει κάτι ζωντανό, μια στιγμή που συνέβη πραγματικά. Από την άλλη, μας θυμίζει ότι αυτή η στιγμή έχει ήδη περάσει.
Είναι τελικά μια μικρή τομή μέσα στη ροή του χρόνου.
Σε αντίθεση με άλλες μορφές εικόνας, η φωτογραφία διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση με την πραγματικότητα, επειδή προκύπτει από φυσικό ίχνος. Το φως που άγγιξε τα πράγματα άγγιξε και την επιφάνεια της εικόνας. Γι’ αυτό και η φωτογραφία συνδέεται τόσο βαθιά με τη μνήμη. Έγινε συνώνυμη της μνήμης, της ιστορικής μαρτυρίας, της οικογενειακής καταγραφής, αλλά και του πένθους.
Ωστόσο, η φωτογραφία δεν λειτουργεί μόνο ως αποτύπωμα του παρελθόντος. Κάθε εικόνα ενεργοποιεί μια διαδικασία ανάκλησης και ερμηνείας. Το βλέμμα του θεατή μεταφέρει την εικόνα από τον χρόνο της λήψης στον χρόνο της εμπειρίας. Έτσι, η φωτογραφία δεν είναι στατική, μετασχηματίζεται διαρκώς μέσα στη μνήμη. Όταν κοιτάζουμε μια παλιά εικόνα, δεν βλέπουμε μόνο πρόσωπα ή αντικείμενα. Βλέπουμε έναν χρόνο που χάθηκε αλλά εξακολουθεί να υπάρχει μέσα μας. Μια φωτογραφία μπορεί να ξυπνήσει συναισθήματα, μυρωδιές, ήχους και εμπειρίες που νομίζαμε ξεχασμένες.
Η δύναμη της φωτογραφίας βρίσκεται ακριβώς εκεί. Στο ότι μετατρέπει μια περασμένη στιγμή σε κάτι που μπορεί να επιστρέφει ξανά και ξανά μέσα από το βλέμμα.
Αυτή η διαδικασία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν η εικόνα εντάσσεται στο πεδίο της συλλογικής μνήμης. Οι φωτογραφίες δεν ανήκουν μόνο στην προσωπική μας ζωή. Ολόκληρες κοινωνίες θυμούνται μέσα από εικόνες.
Οι φωτογραφίες πολέμων, μεταναστεύσεων, κοινωνικών γεγονότων, οικογενειακών συνευρέσεων ή τελετουργιών λειτουργούν ως κοινά σημεία αναφοράς. Διαμορφώνουν τρόπους θέασης της ιστορίας, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνουμε το παρελθόν και συγκροτούν πολιτισμικές αφηγήσεις που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.
Το «πόνημα» αυτό προσεγγίζει τη φωτογραφία όχι μόνο ως αισθητικό αντικείμενο, αλλά και ως πεδίο όπου συναντώνται:
• ο χρόνος
• η εμπειρία
• η μνήμη
• η απώλεια
• η συλλογική ιστορική συνείδηση.
Στο σημείο αυτής της συνάντησης, η φωτογραφία αποκαλύπτεται ως κάτι περισσότερο από εικόνα, είναι μια μορφή διάρκειας - μνήμης απέναντι στη λήθη.
Και ως γνωστόν οι μνήμες, καθώς ταξιδεύουμε μέσα στο χρόνο, μας ακολουθούν διαρκώς στο εκάστοτε παρόν και στο «ταξίδι μας στο χρόνο» όπως οι γλάροι της φωτογραφίας παρακάτω.
Τελικά η φωτογραφία είναι ένας τρόπος να κρατάμε ζωντανό κάτι που διαφορετικά θα χανόταν.
Ο χρόνος ως εμπειρία και διάρκεια
«Τι είναι ο χρόνος; Αν δεν με ρωτήσει κανείς, το ξέρω. Αλλά αν κανείς με ρωτήσει, τότε δεν το ξέρω» (Αυγουστίνος εξ Ιππώνος, 354 - 430 μ.Χ)
Από την αρχαιότητα το ερώτημα: τι είναι χρόνος, αποτελεί ένα από τα πιο θεμελιώδη ζητήματα στη φιλοσοφία. Επίσης ο χρόνος αποτελεί μία από τις πιο θεμελιώδεις αλλά και πιο αινιγματικές εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο χρόνος έχει δυο υποστάσεις και δυο εκφάνσεις. Τον μετρήσιμο χρόνο και τον βιωμένο χρόνο, ενώ συνδέεται άμεσα με την συνείδηση και τη μνήμη.
Στην καθημερινή μας ζωή έχουμε συνηθίσει να τον αντιμετωπίζουμε ως κάτι αντικειμενικό και μετρήσιμο - με τα ρολόγια, τα ημερολόγια, τις ιστορικές χρονολογίες κ.λπ.- όμως η πραγματική εμπειρία του χρόνου είναι πολύ πιο σύνθετη. Ο άνθρωπος δεν βιώνει τον χρόνο όπως τον μετρά η επιστήμη. Τον αισθάνεται.
Εδώ ακριβώς τίθεται το ερώτημα. Ποια είναι η βασική διάκριση ανάμεσα στον αντικειμενικό χρόνο και τον υποκειμενικό χρόνο;
Ο αντικειμενικός χρόνος είναι ο χρόνος του ρολογιού2, της ιστορίας και της μέτρησης. Είναι γραμμικός3, ποσοτικός και ομοιόμορφος. Μία ώρα έχει πάντα εξήντα λεπτά, μια μέρα 24 ώρες κ.ο.κ., ανεξάρτητα από το περιεχόμενο της εμπειρίας. Πρόκειται για έναν χρόνο εξωτερικό προς τον άνθρωπο, οργανωμένο μέσα από συστήματα μέτρησης και κοινωνικές συμβάσεις. Ο χρόνος αυτός επιτρέπει την οργάνωση της ζωής, της εργασίας, της ιστορίας και της κοινωνικής πραγματικότητας.
Ωστόσο, ο χρόνος που βιώνει ο άνθρωπος εσωτερικά λειτουργεί με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Υπάρχουν στιγμές που μοιάζουν να διαρκούν αιώνες και άλλες που χάνονται σχεδόν ακαριαία. Πολλές φορές μια ανάμνηση μπορεί να επανέλθει με τέτοια δύναμη ώστε να καταργήσει προσωρινά την απόσταση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Ο βιωμένος χρόνος δεν μετριέται· βιώνεται ως εμπειρία.
Ο πραγματικός (βιωμένος) χρόνος δεν είναι μια σειρά από ξεχωριστές στιγμές, τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη, όπως συμβαίνει στο ρολόι ή στο ημερολόγιο. Ο χρόνος της συνείδησης είναι μια συνεχής ροή όπου παρελθόν και παρόν αλληλοδιεισδύουν και αλληλοδιαχέονται αενάως.
Διαδρομή Λιβαδειά - Θεσσαλονίκη, 2008
Ο πραγματικός χρόνος δεν μπορεί να κομματιαστεί ή να μετρηθεί με ακρίβεια, επειδή αποτελεί εσωτερική μας εμπειρία. Είναι η αίσθηση της συνέχειας της ζωής μέσα στη συνείδηση. Κάθε στιγμή κουβαλά μέσα της ό,τι προηγήθηκε και προετοιμάζει αυτό που θα ακολουθήσει.
Ο Ανδρέας Εμπειρίκος το έχει πει συνοπτικά με τον εξαιρετικό τίτλο ενός βιβλίου του: «ΑΙ ΓΕΝΕΑΙ ΠΑΣΑΙ Ή Η ΣΗΜΕΡΟΝ ΩΣ ΑΥΡΙΟΝ ΚΑΙ ΩΣ ΧΘΕΣ.
