«Συχνά στο παρελθόν παραλλήλισα σχηματικά το δίδυμο «τζαζ - κλασική μουσική» με το δίδυμο «φωτογραφία - ζωγραφική». Αν το καλοσκεφτείτε, η τζαζ και η φωτογραφία έχουν ηλικίες ανάλογες όταν συγκρίνονται με τις μεγάλες τους αδελφές. Υπέφεραν δε αρκετά και από το σύνδρομο του μικρότερου. Η γέννησή τους ταρακούνησε τις πρωτότοκες. Τις ανάγκασε να πάρουν τα μέτρα τους και να προσαρμοστούν με διορθωτικές κινήσεις σε νέες πορείες.»
Εξαδέλφες σε διάζευξη. Τζαζ και Φωτογραφία
Εκτυφλωτικά λευκό το ορθογώνιο του μεγάλου παραθύρου· το διασχίζει στιγμιαία και ασυνάρτητα το πέταγμα ενός γλάρου. Στο βάθος αιωρούνται οι φιγούρες δυο αγκυροβολημένων φορτηγών με την πλώρη προς τον νότο. Άπνοια και άπλετο φως έπειτα από δυο μήνες γκρίζας, μουντής υγρασίας. Τελειώνει ο Φεβρουάριος. Το γραφείο ακατάστατο, το μυαλό μου το ίδιο. Ανάμεσα σε αντικείμενα ετερόκλητα, φάκελα, φιλμ, αριθμομηχανή, σημειωματάρια, επιταγές, βιβλιάριο υγείας, τιμολόγια, παραλληλογράφο, βουρτσάκι από κουρείο, κλιμακόμετρο, διακορευτή, λούπα, άζαξ για τα τζάμια, μετροταινία, το μάτι μου σταματάει στο νούμερο έντεκα του Jazz & Τζαζ και στις δυο κασέτες με τη μουσική του Herbie Nichols.
Μου έστειλε ο Pope, ένας φίλος απ' την Αμερική, το βιβλίο του Spellman Four Lives in the Bebop Business, όπου ο τέταρτος δίπλα στον Taylor, τον Coleman και τον Jackie McLean είναι ο Nichols. Δυσεύρετος βέβαια, και, καθώς δεν ήξερα τη μουσική του, ανέλαβε ο Σάκης να με μορφώσει. Κοιτώ τις κασέτες και το περιοδικό. Ακούω τη μακρινή σφυρίχτρα του τροχονόμου. Την πιο κοντινή, μεσημεριάτικη κίνηση των τροχοφόρων. Αναβάλλω την ακρόαση για κάποια στιγμή που η ατμόσφαιρά της θα ευνοεί περισσότερο την ιδιωτική και εκλεκτική σχέση μου με τον ήχο. Απομακρύνω με αυτοέλεγχο την όχληση και αφήνω να αναδυθεί νοσταλγικά μια εκτός εστίασης διάθεση, ένα ομιχλώδες συναισθηματικό συνονθύλευμα. Νήμα της σκέψης η εδώ και μήνες προτροπή του Σάκη - από την εμφάνιση των πρώτων τευχών του περιοδικού - να κάνω κάτι μέσα από τις τόσες τζαζοφωτογραφίες που παλιότερα με συνέδεαν περισσότερο με τη σκηνή. Κοιτώ στα δεξιά μου το στερεοφωνικό, τους δίσκους από κάτω του, τις κασέτες και τα σιντιά εκατέρωθεν στα ξύλινα κουτιά τους. Κοντά τους το portfolio με τους μουσικούς. Το φέρνω στο γραφείο και το ξεφυλλίζω. Πόσο πιο νέοι μου φαίνονται όλοι τους τώρα που ξαναβλέπω τις φωτογραφίες τους, τώρα πια που τους συγκρίνω με πρόσφατες εμφανίσεις τους!
Alan Silva, Paris 1977, φωτό 'Αρις Γεωργίου
Πηγαίνω στο αρχείο με τα αρνητικά και τα κοντάκτ. Πόσα κλικ, πόσες συναυλίες, πόσα ταξίδια! Δεν έχω όμως το κουράγιο να αναδιφήσω πραγματικά, ούτε να μπω στον κόπο να τυπώσω. Περνάω δίπλα απ' τη βιβλιοθήκη. Όγκος τεράστιος τα Jazz Magazine. Χρόνια ατέλειωτα τα μάζευα, μέχρι που η αδυναμία μου - λόγω έλλειψης χρόνου - να τα διαβάσω τα κατέστησε φετίχ, που ευτυχώς κάποτε ξεπέρασα, και σταμάτησα να τα αγοράζω. Αναλογίζομαι: ‘94 φέτος. Είκοσι χρόνια πριν, με ακρίβεια, το ‘74, Μεταπολίτευση, σύλλογος Ελλήνων φοιτητών στο Μονπελλιέ. Νεοφώτιστος τότε, μόλις κάνα δυο χρόνια θα άκουγα τζαζ, αδιάβαστος, ανοργάνωτος. Από Sonny Rollins σε Michael Garrick, από Adderley σε Chick Corea, Jeremy Steig σε Paul Bley.
Με παρακινούν οι «συνάδελφοι» - πολιτιστικές πρεμούρες των πολιτικοποιημένων - να τους κάνω διάλεξη για την τζαζ. Πάθος, είναι αλήθεια, για τον νεοανακαλυφθέντα μουσικό χώρο οδηγεί το χέρι μου να τηλεφωνήσει - στις διακοπές των Χριστουγέννων στη Θεσσαλονίκη - σε κάποιον κύριο Σάκη Παπαδημητρίου, που 'χει γράψει δυο βιβλία και οργανώνει λέσχη τζαζ στην «Τέχνη».
Ο κύριος Παπαδημητρίου μου κόβει βέβαια τον πληθυντικό ευγένειας και με βοηθάει με την ετοιμασία της διάλεξης. Μεταφέρω το μικρό κεραμεικό Dual και δίσκους στην αίθουσα του συλλόγου και μάλλον κουράζω, με την αμήχανη και ασταθή ομιλία μου αλλά και με τα περίεργα ακούσματα, ένα ακροατήριο κυρίως ασκημένο σε Θεοδωράκη, Φαραντούρη και Πανδή. Ανάμεσα στους δίσκους θυμάμαι το Olé του Coltrane και, μεταξύ των ακροατών, τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη, καθηγητή, εκείνη την εποχή, στη Γαλλία.
Είκοσι χρόνια ακριβώς, λοιπόν, γεμάτα τζαζ - και άλλη μουσική βέβαια - γεμάτα συνεργασίες με τον Σάκη, γεμάτα και φωτογραφία.
Τι να πρωτοθυμηθώ! Το Τζαζ, το συν και πλην, το άλλο πιάνο, τη μετάφραση της Ιστορίας της Τζαζ του Τσίλτον, τις εκπομπές στο ραδιόφωνο, τις πρώτες συναυλίες στη Θεσσαλονίκη, τους πρώτους δίσκους, τις συζητήσεις και τις μεταφορές εντυπώσεων από συναυλίες αλλού, τις εκθέσεις φωτογραφίας τζαζ εδώ, στην Αθήνα, στην Πάτρα, τις περίεργες μικρές εκδόσεις και φυσικά το κέφι και την αφοσίωση στο χτίσιμο δυο κόσμων, της τζαζ και της φωτογραφίας, στα δικά μας ελληνικά μέτρα και περιβάλλοντα.
Συχνά στο παρελθόν παραλλήλισα σχηματικά το δίδυμο «τζαζ - κλασική μουσική» με το δίδυμο «φωτογραφία - ζωγραφική». Αν το καλοσκεφτείτε, η τζαζ και η φωτογραφία έχουν ηλικίες ανάλογες όταν συγκρίνονται με τις μεγάλες τους αδελφές. Υπέφεραν δε αρκετά και από το σύνδρομο του μικρότερου. Η γέννησή τους ταρακούνησε τις πρωτότοκες. Τις ανάγκασε να πάρουν τα μέτρα τους και να προσαρμοστούν με διορθωτικές κινήσεις σε νέες πορείες.
Αλλά και οι «μικρές», όταν απαλλάχτηκαν απ' τις ορμές της εφηβείας και ενηλικιώθηκαν, ανέτρεξαν για διδαχές στη γνώση των πιο πεπειραμένων. Τραβούν όμως τον δρόμο τους όλες απτόητες, ανεξάρτητα ή και συναρτημένα. Ελεύθεροι όμως κι εμείς κατά καιρούς να προτιμούμε, να υιοθετούμε, να υπηρετούμε ή να επιστρατεύουμε, κατά την κρίση ή την κλίση μας, τη μία ή την άλλη. Κάτι όμως το ανεξήγητο, παρ' όλη την παιδεία και το ενδιαφέρον μου και για τις τέσσερις, κάτι το μυστήριο, στατιστικά και όχι εγκεφαλικά - μιλάμε πλέον για δεκαετίες - με ωθεί να ρέπω προς τις νεότερες αδελφές από τις δύο οικογένειες. Μήπως πίσω από το μυστήριο κρύβεται απλώς το σφρίγος της νεότητάς τους και το παλλόμενο κορμί τους; Ή μήπως φαινόμενα παράπλευρα ή βαθύτερα, άξια προσοχής, ανάλυσης, εξήγησης; Παράλληλα, ωστόσο, η ωριμότητα πια της δικής μου ενηλικίωσης υπαγόρευσε τη διάζευξη φωτογραφίας και τζαζ. Είχε έρθει η στιγμή που μου έγινε πιο ουσιαστικό να απολαμβάνω τις εξαδέλφες χωριστά! Η ακρόαση στις συναυλίες απερίσπαστη.
Το φωτογραφικό αρχείο των μουσικών μνημείο. Η φωτογραφία εκτός συναυλιών σε έξαρση. Ξεφυλλίζω και πάλι το ντοσιέ. Horace Silver. Archie Shepp. Chico Freeman. Don Pullen. Pierre Fabre. André Jaume. Joe McPhee. Steve Lacy. Gato Barbieri. Han Bennink. Peter Brötzmann. Bernard Lubat. Joe Henderson. Michel Portal. Dave Holland. Sonny Rollins. Art Blakey. Nat Adderley. John Surman. Sonny Fortune. Bobby Few. Daniel Humair. Alan Silva. Jean-François Jenny-Clark. Trevor Watts. Peter Kowald. Itaru Oki. Billy Higgins. Ran Blake. Joachim Kühn. Evan Parker. Roscoe Mitchell. Christian Rollet. Joseph Jarman. François Jeanneau.
Ίσως ακόμη κι άλλοι στα αρνητικά. Φυσιογνωμίες, στάσεις, προσπάθεια, γαλήνη, όλες αποτυπωμένες στο φιλμ και στο φωτογραφικό χαρτί, ίχνη συγκεκριμένης στιγμής, συγκεκριμένης ηλικίας, απόηχοι συγκεκριμένης μουσικής, συγκεκριμένων συγκινήσεων. Ονόματα-μύθοι και εικόνες μύθων, αποτυπώματα ζωής και ψευδαισθητικές αναπαραστάσεις. Φωτογραφίες. Μνήμες φυσικά, πλην όμως σιωπηλές.
Ο ήλιος έπεσε. Το ορθογώνιο του παραθύρου, κατάλευκο το μεσημέρι, φαντάζει βαθύ μπλε καθώς κοντράρει με τον φωτισμό πυράκτωσης του γραφείου. Κλείνω το άλμπουμ. Πηγαίνω στο πικ-απ. Κανέναν δεν θ' ακούσω απ' όσους φωτογράφισα.
Αυτόματα πάντα, όταν η μουσική είναι βαθιά ανάγκη, το χέρι μου διαλέγει ανάμεσα σε δυο ανθρώπους που απουσιάζουν από το φωτογραφικό μου αρχείο. Τον μεγαλύτερο ίσως συνθέτη του αιώνα, τον Monk, και τον ανυπέρβλητο σε ήχο Miles. Σήμερα το βράδυ, με τον βαθύ μπλε ουρανό, το χρώμα καλεί τον ήχο. Kind of Blue.
κείμενο - φωτογραφίες: 'Αρις Γεωργίου, περιοδικό Jazz & Τζαζ, 1994
O Άρις Γεωργίου γεννήθηκε στις 4 Δεκεμβρίου 1951 στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Montpellier της Γαλλίας όπου πήρε και το μεταπτυχιακό δίπλωμα D.E.A. πολεοδομίας. Eπέστρεψε στη Θεσσαλονίκη το 1978 και αρχικά ασχολήθηκε με μεταφράσεις (Boris Vian, Θα φτύσω στούς τάφους σας, εκδ. Yπό Σκέψη και John Chilton, H Iστορία της Tζαζ, εκδ. Yποδομή). Yπήρξε επί εξαετία συνεργάτης του ραδιοφώνου (1979-1985, EPT Mακεδονίας) με προγράμματα για τη φωτογραφία, τη σύγχρονη τέχνη και τη μουσική. Aπό το 1977 εκθέτει ζωγραφική και φωτογραφία σε πολυάριθμες ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Eλλάδα και στο εξωτερικό και είναι μέλος του Συλλόγου Kαλλιτεχνών Eικαστικών Tεχνών Bορείου Eλλάδος.
Tο 1984 ήταν ιδρυτικό στέλεχος και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του PARALLAXIS, Συνδέσμου για την προώθηση της Δημιουργικής Φωτογραφίας που, τον Mάιο του 1985, διοργάνωσε τις πρώτες διεθνείς εκδηλώσεις φωτογραφίας στην Eλλάδα. Tον Mάιο του 1987 υπήρξε συνιδρυτής του Eλληνικού Mουσείου Φωτογραφίας. Tον Φεβρουάριο του 1988 ήταν ο εμπνευστής και έκτοτε επί δεκαπενταετία διοργανωτής της Φωτογραφικής Συγκυρίας, του ετήσιου διεθνούς φεστιβάλ φωτογραφίας στη Θεσσαλονίκη. Tο 1995 υπήρξε μέλος της Oμάδας Eργασίας του Yπουργείου Πολιτισμού για τη διάρθρωση Eθνικής Πολιτικής για την Kαλλιτεχνική Φωτογραφία και (το 1996 το 1998 και το 2004) εκλεγμένο μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Mακεδονικού Kέντρου Σύγχρονης Tέχνης. Ως συνεργάτης του καλλιτεχνικού και λογοτεχνικού περιοδικού Eντευκτήριο εγκαινίασε το ειδικό ένθετο για τη φωτογραφία με τίτλο Camera Obscura που παρουσίασε μέχρι στιγμής 70 ατομικά πορτφόλιος Eλλήνων και ξένων φωτογράφων. Το 1998 ο Υπουργός Πολιτισμού τον όρισε διευθυντή του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης με τετραετή θητεία. Το 2002 απεχώρησε από το ΜΘΦ στο οποίο κληροδότησε την Φωτογραφική Συγκυρία.
Δημοσίευσε εργασίες του (φωτογραφικές, καλλιτεχνικές, αρχιτεκτονικές, κείμενα και μεταφράσεις) σε ποικίλα έντυπα και περιοδικά όπως τα Tζάζ, συν και πλην, Προοπτική, Διαγώνιος, Δέντρο, Eντευκτήριο, Πρατήριο Tέχνης και άλλων, Kλίναμεν, Tέταρτο, Tραμ, Φωτογραφία, Θέματα Xώρου και Tεχνών, Living, Inside, Ένα, Kτίριο, Nτιζάιν, Tεύχος, 40ος Παράλληλος, Eδώ Eλλάδα, Σύγχρονη Eλληνική Aρχιτεκτονική, Jazz και Tζάζ, Eπίλογος, Σήμα, Πανδώρα και άλλα. Eκδόθηκαν πολλές ατομικές παρουσιάσεις φωτογραφιών και έργων του (εκδόσεις Aγρα, συν και πλην, Tράπεζα Mακεδονίας Θράκης, Διαγώνιος, University Studiο Press, Camera Obscura, Eλληνικού Kέντρου Φωτογραφίας, Σχήμα και Xρώμα, EνTOMO, Ides et calendes [Suisse], La Galerie Photo [Montpellier] και ιδιωτικές ).
επιμέλεια: J.Eco
