Η Επανάσταση της Ανάγνωσης και η Φωτογραφία
το 18ο και 19ο Αιώνα
Ἡ Βιομηχανική Ἐπανάσταση, μιὰ ἐπανάσταση ποὺ βασίστηκε στὴν παραγωγή, στὸν πλοῦτο ἀλλὰ καὶ στὴν ἐκπαίδευση, θεσμοποίησε τὴν ἐγγραμματοσύνη γιὰ τὴν πλειονότητα τῶν ἀνδρῶν καὶ τῶν γυναικῶν, ἐνῶ παράλληλα ἡ ἀνάγνωση θεωρήθηκε τὸ κύριο μέσο γιὰ τὴν ἐκπαιδευτική διαδικασία, τὴ λογοτεχνική ἀπόλαυση, στὴν ἀνταλλαγή τῆς πληροφορίας, στὸν καθημερινό Τύπο, στὴ διαφήμιση.
Στὸ τέλος τοῦ 19ου αἰώνα, ἡ σημασία τοῦ βιβλίου καὶ τῆς ἀνάγνωσης ἔγινε ἴσως τὸ κύριο γνώρισμα τῆς νέας βιομηχανικῆς ἐποχῆς. Τὰ βιβλία ἦταν πιὸ φτηνά, οἱ λάμπες ἀερίου εἶχαν μπει σὲ πολλὰ σπίτια καὶ τὰ ἀπογεύματα τῆς Κυριακῆς ἦταν ἐπιτέλους ἐλεύθερα γιὰ νὰ μπορεῖ κανεὶς νὰ διαβάσει, μετὰ ἀπὸ ἕξι μέρες ἐργασίας.
Τὸ νὰ διαβάζει κανεὶς δυνατὰ μὲ μερικούς ἀκροατές δίπλα του (ἀπὸ τὸ οἰκογενειακό τζάκι ὡς τὰ φιλολογικά σαλόνια) παρέμεινε ἐξαιρετικὰ διαδεδομένο, ἀλλὰ ἐντυπωσιακὰ εἶχε κάνει τὴν ἐμφάνισή της ἡ νέα βαριά «βιομηχανία τοῦ βιβλίου». Ὁ ἀστικός χῶρος τῶν εὐρωπαϊκῶν μητροπόλεων ἔδειχνε ὅτι οἱ «βιβλιοθῆκες χωρὶς τείχη» κέρδιζαν ὁλοένα καὶ περισσότερο ἔδαφος.
Τὸ πάθος, ἡ μανία, ἢ ἀκόμη καὶ ἡ λεγόμενη «ἐπανάσταση τῆς ἀνάγνωσης», ἀπὸ τὰ χρόνια τοῦ Διαφωτισμοῦ ἕως τὰ μέσα τοῦ 19ου αἰώνα, συγκροτεῖ μιὰ καινούργια ἀναγνωστική κουλτούρα, ἡ ὁποία ἔχει ἕνα βασικό χαρακτηριστικό: τὸ βιβλίο βγαίνει ἔξω ἀπὸ τὰ τείχη τῆς βιβλιοθήκης τῶν λογίων. Ἡ ποσότητα, ἡ ποιότητα καὶ ἡ ποικιλία τῶν ἀναγνωσμάτων δὲν ἔχει τροποποιήσει μόνο τὴ γνωστική διαδικασία ἀλλὰ καὶ τὴν ἴδια τὴν κοινωνική ζωή.
Στὸ γύρισμα τοῦ 19ου πρὸς τὸν 20ό αἰώνα, ἡ ἀνάγνωση δὲν ἦταν πιὰ τὸ ἐκπαιδευτικό προνόμιο μιᾶς ἐλίτ ἀλλὰ ἡ γενικευμένη πρακτική μιᾶς ὁλόκληρης κοινωνίας. Μποροῦμε νὰ παρακολουθήσουμε τὸ φαινόμενο στὰ λογοτεχνικά ὑποείδη ποὺ δημιουργοῦνται: ἀστυνομικό μυθιστόρημα, μυθιστόρημα ἐπιστημονικῆς φαντασίας, ἐπιφυλλιδικό μυθιστόρημα, κ.λπ. Ἡ ἐξειδίκευση τῶν ἐπιμέρους λογοτεχνικῶν εἰδῶν σηματοδοτεῖ ἀντιστοιχίες μὲ ὁλοένα καὶ μεγαλύτερες ἀναγνωστικές κοινότητες εἰδικῶν ἐνδιαφερόντων.
«Ἕνα εἶναι βέβαιο. Ἡ κατοχύρωση τῆς ἀνάγνωσης ὡς "οἰκουμενικῆς συνείδησης" γεννιέται στὴν Εὐρώπη, ἀκόμη καὶ ὅταν ἡ ἐξαγωγή τῆς δυτικῆς κουλτούρας διασταυρώνεται μὲ τὴν ἀποικιακή κυριαρχία. Συχνὰ μάλιστα, αὐτὸ τὸ "ὑπόγειο διάβασμα" τῶν δυτικῶν βιβλίων ἀποτέλεσε τὴν ἀφετηρία γιὰ τὰ κινήματα ἐθνικῆς χειραφέτησης τῶν ἀποικιοκρατούμενων πληθυσμῶν. Καθὼς ἔμπαινε ὁ 20ός αἰώνας, ἡ ἀνάγνωση ἦταν πλέον "μονοκαλλιέργεια" τόσο γιὰ τοὺς ἐλεύθερους ὅσο καὶ γιὰ τοὺς πολιορκημένους πληθυσμοὺς τοῦ νεότερου καὶ σύγχρονου κόσμου».
Ἡ πολιτισμική ἐπενέργεια τῆς ἀνάγνωσης ἦταν πιὰ ὁρατὴ σὲ κάθε ἐκδήλωση τοῦ κοινωνικοῦ καὶ πολιτικοῦ βίου. Συνδεδεμένη σταθερὰ μὲ τὴν ἐλευθεροφροσύνη, τὴ δημοκρατικὴ διακίνηση τῶν ἰδεῶν καὶ τὸ κριτικὸ πνεῦμα, ἡ ἀνάγνωση ἔγινε κάτι παραπάνω ἀπὸ σύμβολο αὐτονομίας τῆς πνευματικῆς ζωῆς, ἔγινε μιὰ πολιτικὴ πράξη.
Δὲν ἔχει κανεὶς παρὰ νὰ σκεφτεῖ πὼς ἀκόμη καὶ ἡ ἄνοδος τοῦ ναζισμοῦ σφραγίστηκε μὲ τὴ δημόσια καύση τῶν βιβλίων. Τὸ βράδυ τῆς 10ης Μαΐου τοῦ 1933 περίπου ἑβδομήντα χιλιάδες ἄνθρωποι μαζεύτηκαν στὴν πλατεία τῆς Ὄπερας τοῦ Βερολίνου, γιὰ νὰ δοῦν τοὺς ναζιστὲς νὰ καῖνε χιλιάδες βιβλία Γερμανῶν συγγραφέων, ποιητῶν καὶ φιλοσόφων.
Τὸ «Ὁλοκαύτωμα τῶν βιβλίων» εἶχε ἤδη ἀνοίξει τὸ δρόμο γιὰ τὸ Ἄουσβιτς.
«Ἕνα εἶναι σίγουρο. Ἡ καινούργια «πολιτισμικὴ διακλάδωση» τῆς ἀνάγνωσης μὲ ἄλλες τέχνες (κυρίως τὴ ζωγραφικὴ καὶ τὴ φωτογραφία) ἐγγράφεται ὀργανικὰ στὶς νεωτερικὲς «τελετουργίες τῆς ἀνάγνωσης». Ὁ «ὀπτικὸς πολιτισμὸς» διατρέχει ἄλλωστε τὸν Τύπο, τὰ εἰκονογραφημένα βιβλία, τὰ περιοδικά.
Μὲ τὸν καιρό, ἡ παλαιότερη «ἀκροαματικὴ ἀνάγνωση» δίνει τὴ θέση της στὸ ἐξατομικευμένο βλέμμα ποὺ «διαβάζει» τὸ κείμενο (εἴτε πειθαρχημένα εἴτε βιαστικά), ὑπερβαίνοντας τὴν προηγούμενη ὑπεροχὴ τῆς «φωνῆς».
Ἡ προηγούμενη ζωγραφικὴ παράδοση τροφοδοτεῖ τὰ θέματά της στὴ φωτογραφία: τὴν ἀτομικὴ σιωπηρὴ ἀνάγνωση, τὴ λόγια ἐκδοχή της, τὴν οἰκιακὴ αὐτομόρφωση, τὴ σταθερὴ προσήλωση στὴ θρησκευτική πίστη μέσω τῆς ἀνάγνωσης τῆς Βίβλου. Διαθέτουμε σήμερα πλούσιο ὑλικὸ ἀπὸ τὴν ἀναπαράσταση τῆς ἀνάγνωσης στὴ ζωγραφική.
Η Ανάγνωση στη Ζωγραφική
Μποροῦμε ἑπομένως μὲ ἀσφάλεια νὰ ὑποθέσουμε πὼς οἱ «ἀναγνῶστες στὸ φακὸ» ἐνσωματώνονται, ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμή, στὴν καινούργια «φωτογραφική» τέχνη τῆς ρεαλιστικῆς ἀναπαράστασης, ἀκριβῶς ἐπειδὴ ἡ ζωγραφικὴ ἔχει προετοιμάσει τὸ ἔδαφος. Εἴτε πρόκειται ἀρχικὰ γιὰ δαγεροτυπίες εἴτε ἀργότερα γιὰ φωτογραφίες ποὺ βγαίνουν ἀπὸ τὴ «στερεογραφικὴ κάμερα», τὰ νέα πορτρέτα ἀνταποκρίνονται ἤδη σὲ σκηνὲς τῆς καθημερινότητας.
Ὑπάρχουν ὡστόσο μερικές βασικές διαφορὲς ἀνάμεσα στὰ ἀτομικὰ ἀναγνωστικὰ πορτρέτα τῆς ζωγραφικῆς καὶ στὸ νέο μέσο τῆς φωτογραφίας.
Ἡ πρώτη διαφορὰ ἀφορᾶ τὴ σχέση τῆς φωτογραφίας («καταγραφῆς») μὲ τὴ μαζικοποίηση τῆς χρήσης της. Ὅταν ὁ φωτογράφος Τζώρτζ Ἤστμαν ἐπινόησε τὴν πρώτη φωτογραφικὴ μηχανὴ Kodak (1888) - ὄνομα χωρὶς συγκεκριμένη σημασία ἀλλὰ μὲ εὔκολη προφορὰ σὲ ὅλες τὶς γλῶσσες - τὴν περιέγραψε μὲ ὅρους βιβλίου.
Μιλοῦσε γιὰ ἕνα «φωτογραφικό σημειωματάριο», ποὺ ὁ σκοπός του ἦταν νὰ ἀρχειοθετήσει ὀπτικὰ ὅλες τὶς στιγμὲς ποὺ κινδυνεύουν νὰ χαθοῦν ἀπὸ τὴ μνήμη. Στὴ διαφήμιση τοῦ νέου προϊόντος («ἐσεῖς πατᾶτε τὸ κουμπί, ἐμεῖς κάνουμε τὰ ὑπόλοιπα») ἀνταποκρίθηκαν χιλιάδες ἐρασιτέχνες, ποὺ ἔσπευσαν νὰ ἀγοράσουν τὴ φωτογραφικὴ μηχανὴ ἔναντι τοῦ ποσοῦ τῶν εἴκοσι πέντε δολαρίων, προκειμένου νὰ ἀπαθανατίσουν τὶς φευγαλέες στιγμὲς τῆς καθημερινότητάς τους.
Ἡ δεύτερη διαφορὰ ἀφορᾶ τὴν ὀπτικὴ γωνία. «Οἱ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἀπεικονίζονται, μποροῦν νὰ θεαθοῦν ἀπὸ μικρότερη ἢ μεγαλύτερη ἀπόσταση, μὲ ἀξιοπρέπεια, σατιρικά, στοργικά, κωμικά, ἢ ἀκόμα καὶ περιφρονητικά.
Στὴ φωτογραφία βλέπουμε τὸν κόσμο ἀπὸ μιὰ μερική ὀπτικὴ γωνία τῆς κάμερας, καὶ μάλιστα ἀπὸ ἐκείνη τὴ θέση ποὺ εἶχε κατὰ τὴ στιγμὴ ποὺ πατήθηκε τὸ κουμπί τῆς φωτογραφικῆς μηχανῆς». Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἄποψη, ἡ ἀπόσταση ἢ ἡ ἐγγύτητα ποὺ ἔχει ὁ φωτογράφος σὲ σχέση μὲ τὴν ἴδια τὴν ἀναγνωστικὴ κουλτούρα (καθὼς καὶ τοὺς φορεῖς της) κατέχει ἐξέχοντα ρόλο στὸν τρόπο τῆς ἀπεικόνισης τῶν προσώπων.
Ἡ ὀπτικὴ γωνία μὲ τὴν ὁποία φωτογραφίζονται οἱ λόγιοι, τὰ μεσαῖα στρώματα, οἱ λαϊκοὶ ἄνθρωποι, οἱ γυναῖκες, τὰ παιδιά, οἱ χωρικοί, ἀλλὰ καὶ τὰ ἴδια τὰ βιβλία ὡς ἀντικείμενα τοῦ ὑλικοῦ πολιτισμοῦ, δὲν τελειώνει στὸ τυχαῖο πάτημα ἑνὸς κουμπιοῦ, ἀλλὰ προϋποθέτει μιὰ ὁρισμένη καλλιτεχνικὴ καὶ πολιτισμική στάση, μιὰ κοινωνικὴ ματιά ἀπέναντι σὲ ὅλο αὐτὸ τὸ ὑλικό.
Ὁ φωτογράφος εἶναι καὶ αὐτός, κατὰ κάποιο τρόπο, «ἀναγνώστης» τοῦ κόσμου ποὺ φωτογραφίζει.
Φωτογραφίες μὲ θέμα τὴν ἀνάγνωση καὶ τοὺς ἀναγνῶστες λοιπόν. Ἂς προσθέσουμε μερικές ἀκόμη προκαταρκτικές παρατηρήσεις, πρὶν ἐπισκεφτοῦμε τοὺς ἴδιους τοὺς πρωταγωνιστὲς τῶν φωτογραφιῶν. Αὐτὸ ποὺ κατ' ἀρχὰς πρέπει νὰ σημειώσουμε εἶναι ἡ ἑνότητα καὶ ἡ σταθερότητα τῆς σύνθεσης στὴ μακρὰ διάρκεια «τῶν μοντέρνων καιρῶν».
Σὲ ἀντίθεση δηλαδὴ μὲ τὶς ἄλλες φωτογραφίες τῆς ἐπικαιρότητας, οἱ φωτογραφίες μὲ θέμα τὴν ἀνάγνωση καὶ τοὺς ἀναγνῶστες ἀποτελοῦν μιὰ ὀπτικὴ ἀφήγηση στὴν ὁποία ἡ «τυχαία» ἀπεικόνιση τῶν ἀναγνωστῶν καὶ τῶν βιβλίων ἐντάσσεται σὲ μιὰ ἐπαναληπτικὴ ἀκολουθία.
Γιατὶ ὅμως χρειάζεται διαρκῶς ἡ φωτογραφία νὰ μᾶς ὑπενθυμίζει τὴν πράξη τῆς ἀνάγνωσης;
Ἡ ἐπανάληψη τῆς θεματικῆς εἴτε ἀποτυπώνει μιὰ ἰδιαίτερη κοινωνικὴ πρακτικὴ εἴτε ἐπιβεβαιώνει τὴν προσήλωση γύρω ἀπὸ ἕνα σταθερὸ πολιτισμικό ἀντικείμενο, τὰ βιβλία. Σὲ κάθε περίπτωση, οἱ φωτογραφίες σχετίζονται μὲ τὰ ἴδια τὰ βιογραφικὰ στοιχεῖα τῶν ἀτόμων ἢ τῶν κοινωνικῶν ὁμάδων ποὺ ἀπεικονίζονται.
Ἀποτελοῦν καὶ αὐτὲς «βιογραφήματα», ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Ρολάν Μπάρτ, ποὺ μᾶς βοηθοῦν νὰ φτάσουμε σὲ μιὰ εἰδικὴ «ὑπογραφή», σὲ ἕναν εἰδικὸ τύπο παρατήρησης γύρω ἀπὸ τὶς ἀναγνωστικὲς συνήθειες.
«Ἡ φωτογραφία», γράφει ὁ Μπάρτ: «ἔχει μὲ τὴν ἱστορία τὴν ἴδια σχέση ποὺ ἔχει τὸ βιογράφημα μὲ τὴ βιογραφία».
Ὡστόσο, μέσα στὸ φωτογραφικό κάδρο διασταυρώνονται δύο διαφορετικοί τρόποι τῆς ὅρασης.
Ἀπὸ τὴ μιὰ μεριά, τὸ ἀπεικονιζόμενο ὑποκείμενο δὲν φανερώνεται πιὰ μέσα ἀπὸ τὴ «φωνή» τῆς ἀκροαματικῆς ἀνάγνωσης. Ἡ ἰδιότητα τοῦ ἀναγνώστη πιστοποιεῖται πλέον ἀπὸ τὸ μάτι ποὺ διαβάζει. «Ἡ κινητικότητα τοῦ ματιοῦ» εἶναι αὐτὴ ποὺ ἐξασφαλίζει ἄλλωστε τὴν «αὐξημένη αὐτονομία τοῦ ἀναγνώστη» στοὺς μοντέρνους καιρούς.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, ὑπάρχει τὸ μάτι τοῦ φωτογράφου: τὸ μάτι ποὺ «κοιτάζει» τὸν ἀναγνώστη καὶ καταγράφει τὴν πράξη τῆς ἀνάγνωσης. Οἱ φωτογραφίες μὲ πορτρέτα ἀναγνωστῶν εἶναι ἑπομένως τὸ δυναμικό πεδίο μιᾶς διπλῆς ὀπτικῆς διασταύρωσης.
Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἄποψη, δὲν ἀποτελοῦν μόνο τεκμήρια γιὰ τὴν ἱστορία τῆς ἀνάγνωσης ἢ γιὰ τὴν ἱστορία τῶν μηχανῶν ἀναπαράστασης (π.χ. τῶν φωτογραφικῶν μηχανῶν), ἀλλά καὶ γιὰ τὴν ταυτόχρονη ἐμπειρία τοῦ θεωροῦντος ὑποκειμένου καὶ τοῦ θεωρούμενου ὑποκειμένου/ἀντικειμένου.
«Θὰ ἐπιθυμοῦσα μιὰν Ἱστορία τῶν Τρόπων τοῦ Κοιτάγματος», ἔγραφε ὁ Ρολάν Μπάρτ, κατανοώντας ἀρκετὰ πρώιμα τὸ νόημα αὐτῆς τῆς «φωτογραφικῆς ἀνταλλαγῆς» τῶν ὀπτικῶν σημείων καὶ πεδίων.
Κάπως ἔτσι διασταυρώνεται ἡ ἱστορία τῆς ἀνάγνωσης μὲ τὴν «ἱστορία τοῦ ματιοῦ».
Ἂς δοῦμε συνοπτικὰ καὶ δειγματικὰ τὴ νέα ἀνθρωπογεωγραφία τῆς ἀνάγνωσης ποὺ ἀπεικονίζεται στὶς φωτογραφίες. Ἡ ἐκμάθηση τῆς γραφῆς καὶ τῆς ἀνάγνωσης μέσω τῆς ὑποχρεωτικῆς μαζικῆς ἐκπαίδευσης ἔφερε στὸ ἐπίκεντρο τῆς κοινωνικῆς ζωῆς τὰ σχολικὰ ἐγχειρίδια, ἀλλὰ καὶ τὴν παιδικὴ λογοτεχνία ὡς βασικὸ μέσο ἐξοικείωσης μὲ τὸ βιβλίο. Οἱ μαθητὲς καὶ οἱ μαθήτριες περνοῦσαν εὔκολα ἀπὸ τὴ σχολικὴ ἄσκηση στὴν ἀναγνωστικὴ ἀπόλαυση, χωρὶς νὰ ἀποκόπτονται ἀπὸ τὶς προηγούμενες οἰκιακὲς παραδόσεις τῶν παραμυθιῶν καὶ τῶν προφορικῶν ἀφηγήσεων.
Σὲ κάθε περίπτωση, τὰ εἰκονογραφημένα «ἀλφαβητάρια» συνέβαλαν στὴ μετατροπὴ τῆς ἀνάγνωσης σὲ μιὰ μυθοτεχνικὴ πράξη, ποὺ συνδυάζε τὴν ψυχαγωγία μὲ τὴ γνώση, ἐνῶ παράλληλα κατοχύρωναν τὴν παιδαγωγικὴ ἀξία τῆς ἀνάγνωσης. Ἡ ἀνάγνωση βρέθηκε στὸ ἐπίκεντρο τῆς σχολικῆς ζωῆς.
Στὸ νέο φωτογραφικὸ χῶρο εἰσέρχεται πλέον δυναμικὰ καὶ ἡ γυναικεία ἀνάγνωση. Εἴτε μοναχικὴ εἴτε συντροφική, ἡ γυναικεία ἀνάγνωση ἀποκτᾶ τὴ δική της αὐτονομία, ἐπιβάλλοντας τὴν ἀναγνώστρια ὡς κεντρικὴ φιγούρα μέσα στὸ καινούργιο ἀστικὸ περιβάλλον. Ἂν στὴν προηγούμενη ζωγραφικὴ παράδοση ἡ γυναῖκα ἀναγνώστρια ἦταν ἴσως τὸ πιὸ τυπικὸ δεῖγμα τῆς διάσωσης ἑνὸς προσωπικοῦ ἰδιωτικοῦ χώρου, στὶς φωτογραφίες εἶναι ξεκάθαρη ἡ σύνδεση τῆς γυναικείας ἀνάγνωσης μὲ τὴ δημόσια σφαίρα.
Ὁ ἀστικὸς χῶρος ἔχει ἤδη δημιουργήσει μιὰ νέα ἐκδοχὴ «δημόσιας ἀνάγνωσης». Ἡ μαζικὴ ἐγγραμματοσύνη, ἡ νέα κυκλοφορία τῆς πληροφορίας καὶ τῆς διαφήμισης, καθὼς καὶ ἡ ἀλλαγὴ στὴ μορφολογία τῶν περιοδικῶν καὶ τῶν ἐντύπων, δημιούργησαν μιὰ νέα «γλώσσα τοῦ τοίχου», στὴν ὁποία ἡ ἀνάγνωση - κατανάλωση τῶν κειμένων και των διαφημίσεων, συνδέεται ὁλοένα καὶ περισσότερο μὲ τὸν δημόσιο χῶρο.
Γιὰ νὰ διαδοθεῖ ἡ πληροφορία χρειάζεται μόνο αὐτὴ τὴ γρήγορη «κλεφτὴ ματιά» σὲ μιὰ «ἐφημερίδα τοίχου» καὶ τὴν προφορική της ἀναμετάδοση. Ἡ «κλεφτὴ ματιά» τοῦ ἀναγνώστη συνυπάρχει ἄλλωστε καὶ μὲ τὴ μεγαλόφωνη «ἀκροαματικὴ ἀνάγνωση» τῶν ἐφημερίδων. Στοὺς μαζικοὺς χώρους τῆς ἀνάγνωσης, στὰ καφενεῖα τῆς πρωτεύουσας, ἢ ἀκόμη καὶ στὰ στρατόπεδα τῆς ἐκστρατείας, ἡ προφορικότητα ὄχι μόνο ἐπιβίωσε ἀλλὰ διατήρησε καὶ τὴν παραδοσιακή λειτουργία της.
Στὴ φωτογραφία ποὺ ἀπεικονίζει τοὺς στρατιῶτες νὰ «ἀκοῦνε» τὴν ἀλληλογραφία τους στὸ μικρασιατικὸ μέτωπο εἶναι φανερὸ πὼς οἱ ἀκροατές δὲν ἔχουν γίνει ἀκόμη ἀναγνῶστες. Τὸ πιθανότερο ἄλλωστε εἶναι νὰ προέρχονται ἀπὸ ἀγροτικὰ στρώματα, τὰ ὁποῖα ἐξακολουθοῦσαν νὰ ἔχουν ὑψηλὰ ποσοστὰ ἀναλφαβητισμοῦ.
Ὡστόσο, ἡ ἴδια ἡ ὁριακὴ ἐμπειρία τοῦ πολέμου ἐπιβάλλει μιὰ ἰδιαίτερη συναισθηματική κοινοκτημοσύνη.
Ἡ δημόσια ἀνάγνωση καὶ ἀκρόαση τῆς ἀλληλογραφίας, ὁ χῶρος δηλαδὴ ὅπου κατεξοχὴν διασταυρώνεται τὸ ἰδιωτικὸ μὲ τὸ δημόσιο, γίνεται μιὰ συλλογική τελετουργία ποὺ ἐνισχύει τοὺς δεσμοὺς τῆς ὁμάδας.
Κι εἶναι αὐτὴ ἡ «δημοσιότητα τοῦ ἰδιωτικοῦ» ποὺ χαρακτηρίζει πλέον τὴν κοινωνικὴ ἀξία τῆς ἀνάγνωσης ὡς θέμα τῆς φωτογραφικῆς τέχνης.
κείμενο: Γιάννης Παπαθεοδώρου, (απόσπασμα - αναδημοσίευση), "Η Ανάγνωση", MIET
επιμέλεια: J.Eco
διαβάστε για το μοναδικό βιβλίο του Andre Kertesz
"On Reading", ένα θέμα για την Ανάγνωση που το δούλευε ο Kertesz 55 χρόνια...
***
