Νέα Γυναίκα - Νέα Οπτική
Εξαιρετικές γυναίκες φωτογράφοι υπήρχαν ήδη από την εφεύρεση της φωτογραφίας στις αρχές του 19ου αιώνα. Πειραματίστηκαν με φωτογραφικές και καλλιτεχνικές τεχνικές, διερευνώντας τα όρια του νέου μέσου. Το ίδιο έπραξαν και οι γυναίκες φωτογράφοι του Bauhaus. Παρατήρησαν τον κόσμο γύρω τους μέσα από τον φακό της κάμερας και συχνά απαθανάτισαν θέματα από νέες και αντισυμβατικές οπτικές γωνίες. Το φάσμα της καλλιτεχνικής τους παραγωγής εκτείνεται από παραστατικά πορτρέτα και αρχιτεκτονική φωτογραφία μέχρι αφηρημένους φωτογραφικούς πειραματισμούς.
Ακόμη και τώρα, στον 21ο αιώνα, οι γυναίκες καλλιτέχνες συνεχίζουν να εξερευνούν τις πολυδιάστατες δυνατότητες της φωτογραφίας. Όπως οι γυναίκες του Bauhaus, επιδιώκουν να αιχμαλωτίσουν το «σήμερα» στη φωτογραφική στιγμή, αμφισβητώντας παράλληλα τις συμβατικές μορφές του μέσου.
Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης (1918 -1933)
Υπήρξε μια εποχή κοινωνικών και πολιτιστικών αναταράξεων από το 1919 και μετά, τότε η νεαρή δημοκρατία ήρθε αντιμέτωπη όχι μόνο με τις συνέπειες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και με μια επανάσταση στη τεχνολογία, την άνοδο των νέων μέσων ενημέρωσης και μια κοινωνία που αμφισβητούσε τις παραδοσιακές αξίες.
Ο ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία άλλαζε επίσης. Καθώς το δικαίωμα ψήφου παραχωρήθηκε στις γυναίκες για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του 1918, ξεκίνησε έτσι ένα νέο κεφάλαιο πολιτικής συμμετοχής. Ήταν επίσης μια εποχή που όλο και περισσότερες γυναίκες επεδίωκαν την οικονομική και επαγγελματική ανρξαρτησία . Η φωτογραφία τούς πρόσφερε μια ιδανική ευκαιρία και στους δύο τομείς υποσχόταν καλλιτεχνική ελευθερία και ένα αξιοπρεπές εισόδημα. Η κάμερα έγινε το εργαλείο της γυναικείας χειραφέτησης.
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η φωτογραφία είχε ήδη εξελιχθεί σε έναν σημαντικό επαγγελματικό τομέα για τις γυναίκες. Επειδή ήταν ένας σχετικά νέος κλάδος, που θεωρούνταν χειροτεχνία και δεν είχε ακόμη ακαδημαϊκή κατοχύρωση, η φωτογραφία πρόσφερε στις γυναίκες επαγγελματικές ευκαιρίες από νωρίς. Υπήρχε η πεποίθηση ότι οι γυναίκες διέθεταν δεξιότητες κατάλληλες για συγκεκριμένες φωτογραφικές δραστηριότητες, όπως η φωτογραφία πορτρέτου ή το ρετούς. Κατά συνέπεια, ένας αυξανόμενος αριθμός γυναικών άρχισε να μαθαίνει την τέχνη μέσα σε φωτογραφικά στούντιο.
Το 1890, ο Σύνδεσμος Lette στο Βερολίνο ξεκίνησε ένα σεμινάριο φωτογραφίας για γυναίκες, και το 1905, το Ινστιτούτο Διδασκαλίας και Έρευνας για τη Φωτογραφία στο Μόναχο ακολούθησε το παράδειγμά του με θεσμοθετημένη εκπαίδευση για γυναίκες φωτογράφους.
Ο αριθμός των γυναικών φωτογράφων αυξανόταν σταθερά κατά τη διάρκεια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Αυτό συνέβη καθώς όλο και περισσότερα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης άρχισαν να προσφέρουν εκπαιδευτικά προγράμματα στη φωτογραφία. Το Bauhaus Dessau ίδρυσε τμήμα φωτογραφίας το 1929. Πολλοί σπουδαστές, σχεδόν οι μισοί από τους οποίους ήταν γυναίκες, έλαβαν εκεί επαγγελματική εκπαίδευση.
Ωστόσο, οι γυναίκες φωτογράφοι έπαιζαν κεντρικό ρόλο στο Bauhaus ήδη από χρόνια πριν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, η φωτογραφία χρησιμοποιήθηκε για τη διαφήμιση των προϊόντων και των έργων αυτής της σχολής τέχνης, σχεδίου και αρχιτεκτονικής, πολλές από αυτές τις φωτογραφίες τραβήχτηκαν από επαγγελματίες γυναίκες φωτογράφους, όπως η Paula Stockmar, το γυναικείο στούντιο Atelier Hüttich und Oemler, και η Lucia Moholy.
Η εξάπλωση της φωτογραφικής μηχανής 35mm μετά το 1925, πυροδότησε ένα κύμα ενδιαφέροντος για το μέσο μεταξύ των φοιτητών. Πολλές φοιτήτριες άρχισαν να παρατηρούν το περιβάλλον τους μέσα από τον φακό της κάμερας καταγράφοντας νέες και ασυνήθιστες προοπτικές. Ενώ πολλές από αυτές τις φωτογραφίες έχουν γίνει έκτοτε παγκοσμίως γνωστές, οι γυναίκες που τις τράβηξαν έχουν όμως ξεχαστεί.
Γκέρτρουντ Αρντ (1903-2000)
Μέσα από τις αυτοπροσωπογραφίες της, διερεύνησε την ταυτότητα και την κοινωνική θέση της γυναίκας, υιοθετώντας ρόλους και προσωπεία μπροστά στον φακό σε μια προσέγγιση που ήταν πολύ μπροστά για την εποχή της. Αρχικά ήθελε να γίνει αρχιτέκτονας, οπότε δούλεψε σε αρχιτεκτονικό γραφείο, όπου έμαθε μόνη της φωτογραφία για να αποτυπώνει κτίρια. Στο Bauhaus (1923-1927) σπούδασε υφαντική, γιατί τότε η σχολή δεν προσέφερε πλήρη εκπαίδευση φωτογραφίας για γυναίκες. Αργότερα παντρεύτηκε τον Αλφρεντ Αρντ, δάσκαλο του Bauhaus, έτσι άρχισε να φωτογραφίζει τόσο τα αρχιτεκτονικά έργα του όσο και πιο προσωπικά θέματα.
'Οταν η σχολή μεταφέρθηκε στο Ντέσαου, δημιούργησε δικό της σκοτεινό θάλαμο και κατέγραψε τη ζωή στο Bauhaus με ντοκουμέντα και πορτρέτα.
Λούτσια Μόχολι (1894-1989)
Κατέγραψε με ακρίβεια και καθαρότητα την αρχιτεκτονική και τα αντικείμενα του Bauhaus, δημιουργώντας εικόνες που μέχρι σήμερα ορίζουν την οπτική μνήμη του κινήματος. Αρχικά σπούδασε ιστορία τέχνης και φιλοσοφία και εργάστηκε σε εκδοτικούς οίκους. Παντρεύτηκε τον Λάσλο Μόχολι-Νάγκι, σημαντική μορφή του κινήματος Bauhaus και μαζί πειραματίστηκαν με τη φωτογραφία και τα φωτογράμματα.
Φλόρενς Ανρί (1893-1982)
Πειραματίστηκε με καθρέφτες, γεωμετρίες και πολλαπλές προοπτικές, ανοίγοντας τον δρόμο για μια νέα, αφηρημένη φωτογραφική γλώσσα. Αρχικά ασχολήθηκε με τη ζωγραφική στο Παρίσι, αλλά όταν πέρασε από το Bauhaus επηρεάστηκε από τον Λάσλο Μόχολι-Νάγκι και τη Λούτσια Μόχολι και στράφηκε στη φωτογραφία. Στη συνέχεια, στο Παρίσι δημιούργησε πορτρέτα, αυτοπορτρέτα και νεκρές φύσεις με έντονα πειραματικό χαρακτήρα, συχνά χρησιμοποιώντας καθρέφτες και γεωμετρικές συνθέσεις. Συνεργάστηκε και συνδέθηκε με σημαντικές μορφές της avant garde, όπως ο Μαν Ρέι.
Μαριάνε Μπραντ (1893-1983)
Κινήθηκε ανάμεσα στο design και τη φωτογραφία, ενσωματώνοντας την αισθητική του Bauhaus σε πολλαπλά μέσα. Ηταν γνωστή κυρίως για τον σχεδιασμό αντικειμένων, αλλά και για την πειραματική φωτογραφική δουλειά της. Δημιούργησε αυτοπορτρέτα, φωτοκολάζ και πειραματικές εικόνες, με έμφαση στις αντανακλάσεις και τις ασυνήθιστες οπτικές γωνίες.
Ιρένα Μπλουόβα (1904-1991)
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ντοκιμαντερίστικη διάσταση του έργου της Μπλουόβα, η οποία κατέγραψε την καθημερινότητα και τις κοινωνικές ανισότητες, συνδέοντας τη φωτογραφία με κοινωνική και πολιτική δράση.
Η θέση της Γυναίκας φωτογράφου σήμερα
Όταν αναλογιζόμαστε τις γυναίκες φωτογράφους και τις ιστορίες της ζωής τους, το πρώτο ερώτημα που προκύπτει είναι τι εννοούμε με τον όρο «γυναίκες». Δεν αναφερόμαστε σε μια σαφώς καθορισμένη ή ομοιογενή ομάδα, αλλά σε έναν ιστορικό προσδιορισμό που αντικατοπτρίζει τα εκάστοτε κοινωνικά πρότυπα της εποχής.
Οι βιογραφίες αυτών των φωτογράφων είναι τόσο ποικίλες όσο και οι προσωπικές τους πεποιθήσεις, οι σεξουαλικές προτιμήσεις και οι σχέσεις τους. Αυτό που τις ενώνει, ωστόσο, είναι οι παραδοσιακοί έμφυλοι ρόλοι που τους αποδόθηκαν, οι οποίοι περιόρισαν τις επαγγελματικές τους ευκαιρίες και τις επιδείνωσαν ακόμη περισσότερο κάτω από τον Εθνικοσοσιαλισμό και στη μεταπολεμική Δυτική Ευρώπη. Σε εκείνον τον ανδροκρατούμενο κόσμο της τέχνης, τα έργα τους περιθωριοποιήθηκαν και απωθήθηκαν από την ιστορική μνήμη της τέχνης μια επιβεβλημένη αορατότητα, οι επιπτώσεις της οποίας είναι αισθητές μέχρι σήμερα.
Σε αυτό το πλαίσιο, οφείλουμε να αναρωτηθούμε ποιος είναι ο ρόλος των εκθέσεων που είναι αφιερωμένες ειδικά σε γυναίκες καλλιτέχνες. Μήπως διατρέχουμε τον κίνδυνο να αναπαράγουμε τους υπάρχοντες χαρακτηρισμούς, ορίζοντας τα άτομα που αναγνωρίζονται ως γυναίκες για άλλη μια φορά ως μια «ειδική περίπτωση»; Η απάντηση είναι περίπλοκη.
Ήδη από το 1914, η ιστορικός τέχνης Emmy Voigtländer, αναφερόμενη στην έκθεση της Λειψίας «Das Haus der Frau» (Το Σπίτι της Γυναίκας), σημείωνε:
«Ίσως στο μέλλον το πολυτιμότερο αποτέλεσμα αυτών των ειδικών εκθέσεων να είναι η απόδειξη του περιττού χαρακτήρα τους, καθώς τα επιτεύγματα των γυναικών θα γίνουν σταδιακά ευρέως αποδεκτά ως μέρος της πολιτιστικής δραστηριότητας, όπου θα αναγνωρίζεται η αξία του έργου και στη συνέχεια των δημιουργών του...»
Με βάση τα τρέχοντα στοιχεία, ωστόσο, αυτός ο στόχος δεν έχει ακόμη επιτευχθεί. Πρόσφατες μελέτες, όπως αυτή που διεξήχθη από την πρωτοβουλία του Βερολίνου “fair share!”, δείχνουν ότι τα έργα ατόμων που αναγνωρίζονται ως γυναίκες, και ιδιαίτερα των μητέρων, παρουσιάζονται και συλλέγονται λιγότερο συχνά, ενώ επιτυγχάνουν χαμηλότερες τιμές στην αγορά και λαμβάνουν λιγότερη χρηματοδότηση.
Όσο η έμφυλη ισότητα στον κόσμο της τέχνης παραμένει ζητούμενο, η θέαση εκθέσεων από γυναίκες φωτογράφους θα παραμένει αναγκαία όχι για να τονιστεί η διάκριση, αλλά ως μέσο για την καταπολέμηση της λήθης.
επιμέλεια: J.Eco
πηγές: bauhaus.de, Staatliche Museum Berlin, εφμ "Το Βήμα"
Το άρθρο είναι αφιερωμένο στη μεγάλη και σπουδαία 'Εκθεση Φωτογραφίας που διοργάνωσε το Staatliche Museen του Βερολίνου με θέμα :
«New Woman, New Vision», Women Photographers of the Bauhaus,
από 17.04.2026 έως 04.10.2026
διαβάστε επίσης στο aspromavro
